To co widoczne i ukryte w sztuce Pietera Bruegla Starszego

Badania nad twórczością Pietera Bruegla Starszego są o tyle ciekawe, iż jako jeden z nielicznych artystów niderlandzkich XVI w. nie uległ wpływom włoskiego Renesansu i zachował swój oryginalny i niepowtarzalny styl. Jego twórczość jest głęboko osadzona w lokalnej ludowej tradycji Niderlandów, mocno przesiąkniętej duchem moralizatorskim oraz kultywującej demoniczną stylistykę Hieronima Boscha.

Tym, na czym skupimy się w naszym projekcie będzie przede wszystkim alegoryczność twórczości Pietera Bruegla. Charakterystyczne dla niego jest to, że właściwie każdy obraz, niezależnie od tematu jaki przedstawia, ma również głębokie znaczenie alegoryczne. Najistotniejsze jest to, że artysta pozostawił wolne pole do interpretacji.

Ze względu na ogrom pozostawionych dzieł wybierzemy te, które naszym zdaniem są najbardziej reprezentatywne dla twórczości Mistrza.


Główne tematy naszych badań to:

  • ukazanie głównych rodzajów alegorii występujących w twórczości Bruegla (alegorie społeczne, polityczne, moralne, religijne)
  • próba udowodnienia zainteresowania malarza wiejską rzeczywistością, na podstawie częstotliwości pojawiania się na obrazach postaci wieśniaków

W naszych badaniach skoncentrowałyśmy się przede wszystkim na alegoriach obecnych w dziełach Pietera Bruegla Starszego. Nie było to zadanie łatwe, gdyż alegorie na większości jego obrazów są wieloznaczne i odczytywać je można na wiele sposobów. Często ciężko jest określić, która z alegorii dominuje i jest tą najbardziej znaczącą dla ogólnej wymowy dzieła. Przyjaciel Bruegla kartograf i ceniony humanista Abraham Ortelius często określał artystę jako malarza poruszającego sprawy, których po prostu nie powinno się malować, a nawet autora dzieł, które więcej sugerują niż przedstawiają.
Wyróżniłyśmy cztery główne typy alegorii pojawiających się na obrazach Pietera Bruegla. Są to alegorie:
polityczne
społeczne
moralne
religijne

Nasza pierwsza wizualizacja dotyczy głównie chronologii i częstotliwości występowania alegorii na obrazach Bruegla. W pierwszej kolejności chciałyśmy zwrócić uwagę na alegorie polityczne. Tak liczne odniesienia do życia politycznego w dziełach artysty wiążą się z trudną sytuacją polityczną Niderlandów, które w okresie życia malarza były głównym europejskim frontem walki z protestantyzmem. Katolicki król hiszpański Karol I, a następnie jego syn Filip II brutalnie nawracali innowierców w rządzonych przez siebie Niderlandach. W 1566 roku, na trzy lata przed śmiercią Bruegla, wybuchł bunt spowodowany wysokimi podatkami i brutalną polityką władzy. Rok później próby stłumienia go podjął się wzbudzający powszechny lęk książę Alba. Przywódców opozycji stracono, a przez kraj przetoczyły się masakry i egzekucję. Coraz drastyczniej prześladowano protestantów i zwolenników niezależności Niderlandów. Był to okres działania Inkwizycji oraz masowych egzekucji. Książę Alba, mianowany gubernatorem w 1567 roku, ustanowił Radę Zaburzeń, zwaną też Krzywym Trybunałem, mającą skazywać heretyków i zwolenników uniezależnienia się od Hiszpanii.

Zbadałyśmy, w którym roku powstało najwięcej dzieł o alegorycznej wymowie odnoszących się do sytuacji politycznej. Z wykresu wynika, iż przed rokiem 1562 odniesienia do bieżących wydarzeń politycznych były dość sporadyczne.
1557 rok – alegoria polityczna na rycinie Wielkie ryby pożerają małe. Wielka ryba symbolizująca Niderlandy pożera mniejsze (drobnych handlarzy), a sama rozcinana jest przez żołnierza nożem, na którym widnieje godło cesarskie (Hiszpania zabijająca Niderlandy).
1559 rok – alegoria polityczna na obrazie Walka karnawału z postem.

W 1562 powstały dwa kolejne obrazy o ukrytych treściach politycznych, a w 1564 tylko jeden, o bardzo złożonej i wielowarstwowej symbolice – Droga na Kalwarię. W tym obrazie pojawia się już coraz wyraźniej motyw Hiszpanów – prześladowców. Żołnierze towarzyszący wędrówce Chrystusa na miejsce śmierci ubrani w czerwone stroje to niepodważalna aluzja do hiszpańskiej armii pilnującej porządku w Niderlandach.

W roku 1566 (wybuch buntu) powstał obraz Rzeź niewiniątek również mający wymowę polityczną. Biblijna, pozornie niezwiązana z bieżącymi wydarzeniami scena nabiera takiego charakteru po pierwsze dzięki umieszczeniu jej w niderlandzkiej rzeczywistości, a po drugie poprzez ubranego na czarno mężczyznę z obojętnością przyglądającego się rzezi. To książę Alba wraz ze swoim wojskiem zaprowadza porządek w okupowanym kraju.

Najwięcej, bo aż trzy obrazy z politycznymi alegoriami powstało w roku 1568, czyli w rok po ustanowieniu przez księcia Albę Rady Zaburzeń i w okresie najbardziej wzmożonych i brutalnych prześladowań oraz walk polityczno – religijnych.

Kolejna wizualizacja przedstawia ilość poszczególnych rodzajów alegorii na badanych przez nas dziełach malarza. Najwięcej odnaleźć można alegorii społecznych, odnoszących się do sytuacji mieszkańców Niderlandów. Oczywiście większość obrazów poza wymową społeczną posiada jeszcze inne, czasem głęboko ukryte, znaczenia.
Po alegoriach społecznych najwięcej jest politycznych i moralnych. Polityczne wiążą się, jak już wspominałyśmy, z trudną sytuacją Niderlandów. Alegorie moralne natomiast są przejawem humanistycznej postawy Bruegla, który piętnował wady i przywary ludzkie. Nie robił tego jednak tylko, aby wytykać ludziom ich niewłaściwe zachowanie. Wymowa tych obrazów z jednej strony wskazuje na niedoskonałość ludzi, ale z drugiej artysta wyraża głęboką wiarę w dobrą kondycję człowieczeństwa. Najmniej odnalazłyśmy alegorii religijnych, gdyż sceny o takiej tematyce służyły artyście przede wszystkim, by przekazać inne treści, zazwyczaj polityczne i moralne. Na trzech obrazach, według nas, nie ma alegorii.

Ostatnia z przygotowanych przez nas wizualizacji przedstawia ilość alegorii jakie odnaleźć można na poszczególnych obrazach Bruegla. Jak widać najwięcej warstw znaczeniowych posiada obraz Ślepcy, który ma zarówno wymowę moralną (najbardziej widoczną), jaki i polityczną oraz religijną, co odkryć można dopiero po wnikliwej analizie ikonograficznej obrazu.

Bibliografia:
Francis Jean, Bruegel. Przeciwko władzy, przeł. Elżbieta Radziwiłłowa, Warszawa 1976.
Hagen Rainer, Rose-Marie, Pieter Bruegel Starszy. Chłopi, dziwacy i demony, tłum. Edyta Tomczyk, Warszawa 2005.
Menzel Gerhard W., Piotr Bruegel Starszy, przeł. Anna M. Linke, Warszawa 1969
Michel Emile, Charles Victoria, The Brueghels, New York 2007.
Sellink Manfred, Bruegel. The Complete Paintings, Drawings and Prints, New York 2007.
Sztuka świata, t.6, Warszawa 1991.


Autorzy:
Małgorzata Łaniak
Aleksandra Zielińska



Leave a Reply