„ Im bardziej wyłaniam się spod farb, bardziej chory i ułomny tym bardziej staję się artystą…” – Vincent van Gogh.

Celem naszych badań jest wizualna analiza malarstwa Vincenta van Gogh przed i w trakcie choroby psychicznej. Chodzi nam głównie o zanalizowanie formalnej strony malarstwa: technika, zmiany kolorystyczne oraz linię jaką posługiwał się artysta. Na początku swej twórczości, bo w 1885 roku van Gogh wyszedł bowiem od nordyckiej tradycji realizmu, który wiązał się z akcentowaniem za pomocą ciemnych, brudnych odcieni brązów i czerni bólu i poniżenia ludzkiej egzystencji biedaków. W swej dojrzałej twórczości (1887-1888) rozjaśnił jednak paletę a do przygnębiającego otoczenia wprowadził światło oraz intensywne migotanie świetlistych i jasnych barw, które nakładał na płótno niemal w stanie czystym. To właśnie w tym czasie zaczęła ujawniać się choroba a obrazy, które powstawały w tym okresie nabierały intensywności.


Nasz timeline przedstawia wydarzenia z życia Vincenta van Gogha oraz jego dzieła. Ze względu na bogatą twórczość artysty, wybrałyśmy jedynie te, które uważamy za najbardziej reprezentatywne, mając na uwadze zmiany kolorystyczne w poszczególnych okresach.


Główne tematy naszych badań to:

  • przebieg choroby oraz jej wpływ na postrzeganie otaczającej rzeczywistości co spowodowało widoczne zmiany w twórczości Vincenta van Gogha.
  • zmiana intensywności pracy.
  • stosunek van Gogha do choroby.
    Analiza formalna strony malarstwa przed i w czasie choroby:

  • technika,
  • zmiany kolorystyczne
  • linię jaką posługiwał się artysta

Na diagramie przedstawiamy zmianę intensywności pracy w całym okresie twórczym artysty, zaczynając od okresy sprzed choroby ( od 1881 roku kiedy powstały pierwsze obrazy olejne) aż po śmierć artysty (1890)

Wizualizacja pokazuje, jak zmieniało się u Vincenta van Gogha postrzeganie otaczającej go rzeczywistości. Analiza nastroju (czy artysta był szczęśliwy/smutny? czy pisał o uczuciu szczęścia/smutku?) została przeprowadzona na podstawie listów van Gogha z lat 1873-1890.

Materiał badawczy: listy Vincenta van Gogha z lat 1873-1890 opublikowane na stronie internetowej: http://vangoghletters.org/vg/letters.html

Cel badań: analiza nastroju Vincenta van Gogha z uwzględnieniem tylko jednej niezależnej – wieku artysty. Wizualizacja przedstawia siłę działania wydarzeń z życia van Gogha mających hipotetyczny wpływ na postrzeganie otaczającej go rzeczywistości.

Metoda badań: subiektywna ocena stanu emocjonalnego Vincenta van Gogha w chwili pisania listu. Do analizy użyto dwóch kategorii: „szczęśliwy” i „smutny” bez uwzględnienia stanów pośrednich bądź neutralnych. Trudności wynikały ze specyficznego pojmowania tych dwóch emocji przez van Gogha. Duży wpływ miało na to wychowanie w duchu doktryny reformowanej (ojciec Vincenta był duchownym Holenderskiego Kościoła Reformowanego) oraz ukształtowana później własna religijność. Uczucie smutku nie jest nacechowane pejoratywnie, ma raczej zabarwienie nostalgiczne. Nieszczęśliwe wydarzenia (choroba, śmierć bliskich osób) przyjmowane były w pokorze. Lata odznaczające się przewagą smutku to rok 1884 i 1887. W 1884 roku Vincent van Gogh przebywał w Nuenen, gdzie robił studia wrzosowisk, chałup, tkaczy, chłopów utrzymane w umbrach, sienach i szarościach. Tragicznym wydarzeniem w tym czasie była próba samobójcza narzeczonej artysty, która próbowała się zabić, ponieważ jej rodzicie nie wyrazili zgody na małżeństwo z Vincentem. Rok 1887 natomiast zamyka okres paryski van Gogha, kiedy zniechęcony brakiem zainteresowania jego sztuką na rynku kolekcjonerskim i znużony życiem w „wielkim świecie” oraz borykający się z problemem alkoholowym postanawia wyjechać do Arles.

W pozostałych latach przeważało szczęście. Często wiązało się ono z akceptacją własnego losu lub intensywnymi doznaniami wizualnymi np. jakiegoś krajobrazu.

Przy analizie należy również uwzględnić trudności natury technicznej gdyż nie mamy dostępu do wszystkich dzieł artysty . Nie znamy również pracy , która wymieniałaby wszystkie jego dzieła w kolejności powstania. Dlatego też naszą statystykę opieramy na książce F. Walther’a i R. Metzger’a „Van Gogh – The complete Paintings.” Należy tu również wspomnieć iż całokształt twórczości Vincenta van Gogha obejmuje około 2000 prac ( około 1000 prac malarskich oraz 1000 rysunków i szkiców). Ze względu na ilość prac nasze badania zawężamy jedynie do prac malarskich. Na diagramie przedstawiamy zmianę intensywności pracy w całym okresie twórczym artysty, zaczynając od okresy sprzed choroby ( od 1881 roku kiedy powstały pierwsze obrazy olejne) aż po śmierć artysty (1890)
Przebiegowi choroby ( datowany na pocz. 1888 roku gdzie nastąpił pierwszy silny atak, następnie kolejne ataki z fazami przejściowymi aż do samobójstwa w lipcu 1890 roku.) odpowiada znaczna zmiana w intensywności pracy. We wstępnym stadium choroby liczba prac gwałtownie rośnie, Vincent tworzy od jednego do dwóch obrazów dziennie. Po ostrym ataku wir twórczy zanika, jednak artysta nie poddał się i w ciągu następnych dwóch lat powstawały kolejne prace.

(Kliknij, aby powiększyć obraz)

Za punkt wyjścia naszych badań przyjmujemy okres sprzed choroby, a więc rok 1881 kiedy to powstały jedne z pierwszych obrazów artysty. Paleta barwna z tego okresu aż do roku 1885 zawęża się do ocieni brązów, czerni i szarości tzw. asfaltów. Prace są bardzo malarskie, a główną rolę odgrywa w nich światłocień. W roku 1886 Vincent wyjechał do Paryża, gdzie rozjaśnił swoją paletę. Kolory zaczynają nabierać intensywności i blasku. Pod wpływem impresjonistów i neoimpresjonistów zaczyna eksperymentować z techniką, czego wynikiem były liczne prace malowane metodą pointylistyczną, polegająca na budowaniu kompozycji obrazu poprzez zapełnianie gęsto rozmieszczonymi, różnobarwnymi punktami. Wszystkie prace malowane są płasko, w pociągnięciach pędzla zaś nie ma jeszcze śladu rozpadu, prace zaś są utrzymane w atmosferze spokoju. Vincent pragnął jednak zmiany, czując, że to co robi nie jest wystarczająco dobre. Postanawia więc wyjechać do Arles, gdzie przebywał od 1887 do 1889 roku. To właśnie tu, podczas pobytu na słonecznej Prowansji zaczęły ujawniać się zaburzenia psychiczne, których zaczątki niektórzy badacze dostrzegają już podczas pobytu we Paryżu, a które to miały objawiać się częstymi zmianami nastrojów, nerwowością, problemami z jedzeniem oraz mową. W okresie tym artysta zmienia nie tylko tematykę dzieł, przechodząc od symbolizmu zorientowanego na wyzyskiwanym społeczeństwie (który stopniowo zanikał już Paryżu) na tzw. „symbolizm kosmiczny”. Najważniejsza jest jednak zmiana palety barwnej, która nabrała znacznej intensywności. W tym czasie następuje również postępowanie schizofrenii. Następują tak zwane okresy przejściowe związane z huśtawką nastrojów artysty. W okresie tym powstaje najwięcej prac, a artysta pracuje jak szalony. W jednym z listów czytamy „Mam tyle pomysłów, jeśli idzie o pracę, że mimo samotności nie mam czasu, żeby myśleć i czuć; jestem jak lokomotywa do malowania”. Pomimo niezwykłej intensywności pracy obrazy sprawiają wrażenie całkowitego spokoju, jednak co raz częściej zauważalna jest abstrakcja w metodzie malarskiej. Latem 1888 choroba zaczyna nabierać intensywności, a spokój odczuwalny do tej pory w pracach zaczyna zastępować niepokój i napięcie. Linia jest jednak pewna i stanowcza, każde pociągnięcie pędzla przemyślane. Również silnie kontrastujące kolory nie są wynikiem przypadku, ale licznych analiz. Formy tworzone są z niezwykłym wyczuciem i opanowaniem. Proces ten jednak jak pisze K. Jaspers wspina się uporczywie wzwyż, by dojść do punktu szczytowego. Koniec 1888 roku oraz początek 1889 jest już okresem schizofrenicznym, kiedy artysta targany jest ciągłymi nawrotami choroby, gdzie pierwszy silny atak nastąpił już w grudniu 1888 roku. W twórczości zaczyna wysuwać się na pierwszy plan „naga dynamika prowadzenia pędzla”. Dzieła nabierają coraz większej regularności, linie nadal są kładzione w sposób rytmiczny i zdyscyplinowany – prace zaczynają nabierać charakterystycznej maniery z jakiej zasłyną van Gogh. Kolory są intensywne, a faktura ostra, wręcz rzeźbiarska. To co specyficzne dla tego okresu twórczości zaczęło jednak zanikać wraz z nawrotami postępującej choroby, ustępując tym samym miejsca ogólnemu ruchowi linii, którym w 1889 roku brak już regularności. Obraz zaczyna pływać, linie rozmywają się będąc już tylko oznaką zubożenia i niepewności. Pomimo iż, malarstwo nadal jest ekspresyjne i żywiołowe, brak mu dawnej kreatywności, wręcz przeciwnie zaczyna się w nie wkradać monotonia, która jest wyrazem strachu oraz osłabienia jakiego artysta doznawał podczas ataków. Zanika szczegółowość, pojawiają się spiętrzone i nieregularnie falujące pociągnięcia pędzla. To co wcześniej było konstruktywne teraz coraz bardziej zanika. Obrazy sprawiają wrażenie zubożałych, czuje się energię, która nie pobudza dożycia, lecz wyraża zwątpienie i strach przed własną bezsilnością.

Trudno orzec czy choroba miała bezpośredni wpływ na kształtowanie się charakteru malarstwa Vincenta van Gogha. Była jednak niewątpliwie jednym z czynników, które przyczyniły się do zmian jakie zaszły w jego twórczości. Nie nam również rozważać tę kwestię, gdyż sama choroba nigdy nie została szczegółowo zdiagnozowana. Nie dysponujemy również oryginałami prac, ani nawet wszystkimi reprodukcjami utrudniając tym samym możliwość głębszej analizy tematu, co czyni fakt o tyle boleśniejszym, iż autorzy przekonani są o jego doniosłości. To przykre gdy człowiek widzi więcej niż dane mu wyrazić, a tak właśnie było w przypadku Vincenta van Gogha.

( tworzone na podstawie F. Walther’a i R. Metzger’a „Van Gogh – The complete Paintings” , książki K. Jaspersa, Strindberg i van Gogh Próba analizy patograficznej z porównawczym przywołaniem Swedenborga i Hölderlina oraz Vincent van Gogh, Listy do brata.)


Wykres wizualizuję trendy występowania nazwiska Vincenta van Gogha w porównaniu z Paulem Gauguinem, Edgarem Degasem, oraz Pierrem Bonnardem we wszystkich książkach dostępnych przed Google books. Jak wynika z wykresu, począwszy od początku XX wieku systematycznie wzrasta częstotliwość występowania nazwiska van Gogha i pokazuje, że od lat 50 był on najczęściej wspominanym w książkach artystą. Świadczy to o niezwykłej popularności w twórczości tego malarza, co ma odzwierciedlenie między innymi w osiąganych przez dzieła cenach.

Popularność Vincenta van Gogha zaczyna się dopiero po jego śmierci i jest wynikiem wzrastającej liczby wystaw jego prac. W pierwszych latach XX w. zorganizowano retrospektywne wystawy prac van Gogha w Paryżu (1901 i 1905) i Amsterdamie (1905) oraz grupowe wystawy w Kolonii (1912), Nowym Jorku (Armory Show, 1913) i Berlinie (1914).
Duże znaczenie w kwestii rozpowszechniania informacji o artyście i jego dziełach miało uporządkowanie i wydanie jego listów do brata. Zajęła się tym Johanna van Gogh-Bonger w roku 1914.

Jak widać na wykresie, do końca II Wojny Światowej popularność artysty ciągle rośnie, między innymi dzięki kolekcjonerce Helene Kröller-Müller, która zgromadziła 91 jego obrazów i 185 rysunków i przekazała je do powstałego w 1939 roku muzeum w Otterlo.

Wpływ na wzrost zainteresowaniem twórczością van Gogha z pewnością miał fakt, iż jego obrazy osiągały jedne z najwyższych cen. W 1889 roku, Portret bez brody sprzedano za 71,5 miliona dolarów. W roku 1990, Portret Doktora Gaheta osiągnął na aukcji cenę 82, 5 miliona dolarów, a Irysy sprzedany w 1991 cenę 53,9 miliona dolarów. Rok 1993 to kolejna rekordowa cena za dzieło tego artysty: Pole pszenicy z cyprysami sprzedano za 57 milionów dolarów. Pod koniec lat 90 rodzina Niarchos zapłaciła za Autoportret z zabandażowanym uchem zapłaciła 90 milionów dolarów.
(źródło: http://www.theartwolf.com/10_expensive.htm)

Popularność artysty na pewno podniosły także filmy biograficzne. Zaczynając od roku 1948, kiedy to Alain Resnais zrealizował krótkometrażowy film biograficzny „Van Gogh”. W 1956 roku, kiedy to zekranizowano książkę Irvinga Stone „Pasja życia”. Kolejne to: nakręcony przez 1987 Paula Coxa w 1987 roku paradokumentalny film Vincent oparty na listach artysty, film „Vincent i Theo” w reżyserii Roberta Altmana (1990) i z tego samego roku dzieło „Sny” Akira Kurosawy, gdzie w części zatytułowanej “Kruki” w roli Vincenta van Gogha wystąpił Martin Scorsese.

Serdecznie zapraszamy na stronę poświęconą życiu i twórczości Vincenta van Gogha. Biografię zwizualizowałyśmy reprodukcjami Jego dzieł. Informacje zostały wzbogacone o fragmenty zaczerpnięte z Jego listów do brata- Theo. Na blogu można znaleźć także wszelkie ciekawostki dotyczące artysty, takie jak filmy czy współczesne adaptacje Jego prac.


Autorzy:
Ewa Rapa
Natalia Weremczuk
Magdalena Stefańska
Paulina Błuszko


Leave a Reply